METAHISTORIE.COM

De spinning hand van sociale systemen, dr. H. Dubbelman

Inleiding

Onze samenleving, die bestaat uit een politiek en economisch systeem, is momenteel moeilijk te beheersen. Allerlei groepen proberen, nu er bezuinigd wordt, zoveel mogelijk hun belangen veilig te stellen. Toch blijken er steeds weer groepen en individuen te zijn, die er in slagen deze processen naar hun eigen hand te zetten. Deze manier van handelen noemt men the spinning hand. Dit betekent “de hand er in hebben” om het proces te sturen voor het eigen belang in plaats van voor het collectieve belang. In de samenleving worden producten en diensten gecreëerd door publieke organisaties, bedrijven, kerken etc. Het is te begrijpen dat elk hierbij een positieve opbrengst wil verkrijgen. De overheid probeert dit proces zoveel mogelijk in evenwicht te houden. Daarom wil de regering vanwege de hoge publieke kosten de huidige verzorgingsstaat omvormen tot een participatie samenleving. Een aanpak hiervoor is de richting naar een meer vrije markteconomie, met minder sociale zekerheid, particulier initiatief en zelfredzaamheid.

 

Hoe werkt een vrije markt?

Bij een vrije markt worden de prijzen en diensten door vraag en aanbod en door vrije concurrentie bepaald. Juist door concurrentie worden ondernemers gedwongen het beste product aan te bieden aan de consumenten tegen de laagste prijs. De overheid zou zich hierbij zoveel mogelijk afzijdig moeten houden (dit in tegenstelling tot een gemengde en een planeconomie). Dus geen regels en dwang van de overheid. De markt zorgt dan voor een zelfregulerend effect. Als de aanbieders hun eigen belang nastreven en er daarom steeds meer aanbieders bijkomen, ontstaat concurrentie. De aanbieders worden dan gedwongen tot en een lage kostprijs. Op deze wijze ontstaat er welvaart voor de mensen in de samenleving. De econoom Adam Smith noemde dit principe de werking van the invisible hand (de onzichtbare hand) (Wealth of Nations, Welvaart van de Naties, 1776).

 

Samengevat: the invisible hand zou werken door eigenbelang, veel concurrentie en liberale marktwerking. We zien in onze tijd dat de overheid bezuinigt op verschillende publieke diensten en taken, die zij naar de markt wil overhevelen of al overgeheveld heeft. Als voorbeelden, de zorg, het vervoer en energie sectoren.

 

Een spinning hand in plaats van een invisible hand?

Er zijn perioden, waarin een samenleving ontwricht wordt door een economische crisis. De econoom dr. Arthur Wassenberg beweert dat een dergelijke crisis veroorzaakt kan worden door krachten in de samenleving zelf (Financieel Dagblad, 22 februari 2014). “Wij hebben te lang geloofd dat een invisible hand die belangrijke processen stuurt. Het wordt tijd dat we kijken naar de spinning hand. Hierin bevinden zich de spelers die zorgen dat wij met zijn allen geloven dat de bomen tot in de hemel zullen reiken en dat het verstandig is om dit te doen. Als het mis gaat, dan zijn deze spinners zelf al uitgestapt. De “spinners” bestaan uit een diffuus gezelschap van zakenbanken, overname en fusie adviseurs, plooibare toezichthouders etc. Zij voeden de mythe dat de economie bestaat uit efficiënte markten. Zij geloven er zelf niet in, maar hebben er belang bij dat anderen dat wel doen. Het is een soort piramide spel, waarbij zij zorgen dat wanneer dit instort zij er allang uitgestapt zijn”. Volgens dr. Arthur Wassenberg beschikken de genoemde spelers in de samenleving over een eigen dynamiek. Ze zijn echter geen eenheid, zoals wij geneigd zijn te denken. Binnen een samenleving, organisaties, bedrijven etc. zijn allerlei processen aan de gang, waarbij gevochten wordt om macht en invloed. Het zijn ingewikkelde systemen, waar we onvoldoende inzicht in hebben en die moeilijk te beheersen zijn. Het is een illusie dat gedragscodes, strenger toezicht en regels hiertegen de oplossing zijn. Als de crisis voorbij is, zal dit verschijnsel steeds weer de kop opsteken. Ook in de mediawereld kunnen we een spinning hand herkennen. We zien in reclames, vaak dezelfde mensen op de TV aangevuld met BN’ers hun meningen aan het gewillige publiek opdringen.

 

Internationaal

Een voorbeeld tussen samenlevingen is de situatie in de Krim. Leon de Winter schrijft dat onze Europese politici deel uitmaken van de bureaucratische elite in Brussel. Een elite die niet onder doet voor de autocratische elite in Rusland. Deze Europese politici hebben met vuur  gespeeld en een flinke uitslaande brand veroorzaakt. Het kan een dure brand worden. We zagen in Kiev Europese politici het verzet aanmoedigen met loze beloften dat de mensen in Kiev een westerse levensstijl zouden krijgen (De Telegraaf, 8 maart 2014). Het gedrag van de politici fungeerden als een spinning hand. Het resultaat was dat de Russen de Krim militair hebben bezet en er een ernstige crisis tussen Rusland het Westen ontstaan is. Jan van Butselaar schrijft over de januskop van de westerse morele verontwaardiging. (Christelijk Weekblad van 7 maart 2014). Jan van Butselaar heeft het over een westers cultuurimperialisme dat aan andere culturen onze westerse cultuur opdringt.We kunnen dit wellicht ook als een type spinning hand beschouwen.

 

Een spinning hand in de kerk en gemeenten

De christelijk gereformeerde hoogleraar prof. dr.W. van ’t Spijker schrijft over conflicten in gemeenten (Conflictstof binnen de gemeente, 2012). Hij laat zien hoe de verdeeldheid hierin tot crisissituaties kan leiden. Dit verschijnsel is in Nederland sinds de Reformatie werkelijkheid geworden. Ook in nieuwtestamentische gemeenten bestonden al conflicten. Van ’t Spijker noemt als oorzaak theologische conflicten, maar ook omdat de gemeente niet los staat van de heersende cultuur. Conflicten ontstaan vooral door onberekenbare mensen, die de eenheid in de gemeente ernstig in gevaar brengen. Gebrek aan eenheid in kennis en geloof is de oorzaak van geen groei in de gemeente en een van de belangrijkste oorzaken van geestelijke achteruitgang.

 

Het artikel van Arjan Gelderblom sluit hierbij aan (Onvrede en daden, januari 2010). Hij schrijft dat een christen niet zonder een gemeenschap van gelovigen kan. Maar hij signaleert ook een aantal problemen. Zoals wat moet ik dan doen als ik het niet meer volhoud in de kerk, woorden die niet omgezet worden in daden en knelpunten die niet worden opgelost.Wellicht kan deze situatie mede het gevolg zijn van een spinning hand in een door hem bedoelde gemeente.

 

Ds. Jan Oortgiesen van het mobiliteitsbureau van de PKN, zegt dat de communicatie in gemeenten vaak beter kan en dat er daardoor veel mis gaat. Vóóral wanneer onuitgesproken verwachtingen in de gemeente onvoldoende waargemaakt worden (Christelijk Weekblad, van 14 maart 2014). Uit de drie voorbeelden kan men enigszins afleiden dat dit ten koste gaat van de eenheid in de gemeente. Een dergelijk klimaat biedt een situatie dat er dan juist krachten loskomen van een spinning hand.

 

Conclusie

Het bovenstaande ging over een spinning hand in sociale systemen. Het zijn krachten in een organisatie die kans zien, mede met mooie beloften, een eigen koers te varen die tenslotte naar de afgrond leiden.

 

Volgens dr. Arthur Wassenberg zijn de veroorzakers vóórdat het fout gaat op tijd verdwenen. Het is aan te bevelen dat in organisaties en dus ook in kerkelijke gemeenten nagegaan wordt welke risico’s in hun systeem aanwezig zijn. Vooral deze risico’s niet te onderschatten, zich er van bewust te zijn en hoe zij de organisatie kunnen besmetten. Vervolgens zich hierop te bezinnen en op in te spelen. Dit is nodig voordat het te laat is dat de organisatie in stukken uiteenvalt, die niet meer gelijmd kunnen worden.

 

Tot slot kunnen we ons afvragen: Als een spinning hand aanwezig is in de gemeente, zou de Spinning Hand hierbij dan ook een rol kunnen spelen? Is het dan niet te beter dat wij ons laten inspireren door de Invisible Hand (Onzichtbare Hand)? Dat geeft hoop. Ondanks al de processen waar we geen greep op lijken te hebben, mogen we weten dat Zijn Hand aanwezig is.